Kısaca
- Yapay zekâ destekli görüntüleme, solunum takibi ve milimetrik ışınlama, radyoterapide tümörü hedeflerken sağlıklı dokuların korunmasını sağlıyor.
- Solunum ayarlı radyoterapi, sol meme kanserinde kalbin aldığı doz miktarını azaltmaya yardımcı olabiliyor.
- Prostat kanserinde radyoterapi, cerrahiye alternatif olarak eksternal ya da brakiterapi yöntemiyle uygulanabiliyor.
Yapay zekâ destekli görüntüleme, solunum hareketlerini izleyen sistemler ve milimetrik ışınlama teknikleri, kanser tedavisinde tümörü hedeflerken çevredeki sağlıklı dokuları da koruyor. Memorial Ankara Hastanesi Radyasyon Onkolojisi Bölümü’nden Prof. Dr. Müge Akmansu, gelişmeleri ve merak edilen soruları yanıtladı.
Radyoterapi, kanser tedavisinin önemli yöntemlerinden biri olarak teknolojik gelişmelerle giderek daha hassas ve kişiye özel uygulanabiliyor. Meme ve akciğer gibi solunumdan etkilenen bölgelerde solunum ayarlı teknikler, prostat kanserinde ise görüntü eşliğinde radyoterapi ve stereotaktik tedaviler modern yaklaşımlar arasında yer alıyor.
Tümör odaklı tedavi, çevre dokuların korunması
Radyoterapinin asıl hedefi, tümöre gereken dozu verirken çevredeki sağlıklı dokuları mümkün olduğunca esirgemek. Tümörün konumu ve hareketi artık daha ayrıntılı takip edilebiliyor, ışınlar da hedefe milimetrik doğrulukla yönlendiriliyor.
Radyoterapi lokal bir yöntem olduğundan yan etkiler ışınlanan bölgeye göre değişir. Kemoterapide sık görülen saç dökülmesi ya da kan değerlerindeki düşüş, radyoterapi uygulanan bölgeye bağlı olarak her hastada ortaya çıkmaz. Dışarıdan uygulanan radyoterapinin ardından hastanın vücudunda radyasyon kalmadığı için hastaların yakınlarından uzak durması, ayrı odada kalması ya da eşyalarını ayırması gerekmez.
Solunum ayarlı radyoterapi ve sol meme kanseri
Göğüs ve üst karın bölgesindeki tümörler, nefes alıp verme sırasında yer değiştirebilir; bu da hedeflemeyi güçleştirir. Solunum ayarlı radyoterapi, hastanın solunumunu izleyerek ışınlamayı tümörün belirlenen konumda olduğu uygun zaman aralığına yerleştirir.
Tedavi planlaması sırasında 4 boyutlu bilgisayarlı tomografi (4D-BT) ile tümörün solunum döngüsü boyunca hareketi değerlendirilir. Uygulama sırasında özel sistemler solunumu anlık izler; güvenli aralığın dışına çıkıldığında cihaz ışınlamayı otomatik durdurabilir ve hasta uygun faza geldiğinde tedavi sürer.
Sol meme kanserinde kullanılan Derin İnspiratuar Nefes Tutma (DIBH) tekniğinde hasta derin nefes alıp belirlenen seviyede tuttuğunda akciğerler genişler ve kalp göğüs duvarından uzaklaşır. Bu sırada ışınlama yapılarak sol meme dokusu tedavi edilir, kalp ve kalp damarlarının aldığı doz düşürülmeye çalışılır. Uygun hastalarda bu yöntem, uzun vadede ortaya çıkabilecek kalp kaynaklı yan etkilerin azaltılmasına katkı sağlar.
Prostat kanserinde radyoterapi
Prostat kanserinde radyoterapi cerrahiye alternatif olarak uygulanabiliyor. Hastalığın evresi, tümörün risk grubu, yaş ve genel sağlık durumu değerlendirilerek plan yapılır. Erken evrede tek başına kullanılabildiği gibi hormon tedavisi ya da diğer yöntemlerle birlikte de uygulanabilir. Cerrahi sonrası tekrarlama riski bulunan bazı hastalar da radyoterapiden yararlanabilir. Modern teknolojilerle prostat dokusu yüksek hassasiyetle hedeflenirken mesane ve bağırsak gibi yakın yapıların korunması amaçlanır.
Uygulama iki farklı yöntemle yapılır. Eksternal radyoterapide vücut dışındaki lineer hızlandırıcıdan gelen ışınlar prostat bölgesine yönlendirilir; IMRT ve IGRT gibi tekniklerle ışınlar hedefe hassas biçimde ulaştırılır. Uygun hastalarda daha yüksek dozun daha kısa sürede verilmesini sağlayan SBRT gibi stereotaktik yöntemler de kullanılabilir. Brakiterapide ise radyasyon kaynağı doğrudan prostat dokusunun içine yerleştirilir; ultrason eşliğinde yapılan işlemde kalıcı ya da geçici kaynaklar kullanılabilir. Bu yöntem özellikle erken evre ve düşük riskli hastalarda tercih edilebilen seçenekler arasındadır.
Yan etkiler ve yapay zekâ
Radyoterapinin yan etkileri her hastada aynı görülmez. Prostat bölgesine uygulanan tedavide sık idrara çıkma, idrar yaparken yanma ya da akışta zayıflama olabilir. Bağırsakta dışkılama sıklığında artış, hafif ishal ya da rektal dolgunluk hissi ortaya çıkabilir.
Radyoterapi teknolojileri yalnızca ışınlama cihazlarından ibaret değil. Yapay zekâ destekli görüntüleme ve tedavi planlama sistemleri de radyasyon onkolojisinde giderek daha fazla kullanılıyor. Bu sistemler tümörün ve sağlıklı dokuların görüntüler üzerinde daha net belirlenmesine, tedavi planlarının oluşturulmasına ve sürecin kişiye özel hale getirilmesine yardımcı olabiliyor.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
